Zawór regulacyjny z siłownikiem to element, od którego zależy, czy automatyka w węźle cieplnym, kotłowni lub instalacji wentylacyjnej będzie pracować stabilnie. Nawet najlepszy regulator nie utrzyma zadanej temperatury, jeśli zawór jest przewymiarowany, ma niewłaściwą charakterystykę albo siłownik nie radzi sobie z różnicą ciśnień. Objawy są dobrze znane serwisantom: temperatura oscyluje wokół wartości zadanej, siłownik bez przerwy pracuje, zawór szumi, a gniazdo i grzyb zużywają się szybciej, niż powinny.
Do czego służy zawór regulacyjny?
Zawór regulacyjny zmienia przepływ czynnika przez obieg, a tym samym ilość przekazywanego ciepła lub chłodu. W węźle cieplnym najczęściej ogranicza przepływ wody sieciowej przez wymiennik c.o. i c.w.u., w kotłowni steruje temperaturą obiegów, a w instalacjach wentylacyjnych i klimatyzacyjnych reguluje pracę nagrzewnic i chłodnic. Położenie zaworu ustala siłownik, który otrzymuje sygnał z regulatora.
W odróżnieniu od zaworu odcinającego zawór regulacyjny ma pracować w całym zakresie skoku, a nie tylko w pozycjach otwarty i zamknięty. Dlatego tak duże znaczenie ma jego właściwy dobór.
Współczynnik Kvs i dlaczego nie warto przewymiarowywać zaworu
Podstawowym parametrem zaworu jest współczynnik Kvs, czyli przepływ wody w m³/h przy całkowicie otwartym zaworze i spadku ciśnienia 1 bar. Wymagany współczynnik Kv oblicza się ze wzoru Kv = Q / √Δp, gdzie Q to przepływ obliczeniowy w m³/h, a Δp to spadek ciśnienia na zaworze w barach. Przykładowo przy przepływie 2 m³/h i założonym spadku ciśnienia 0,2 bar wymagany Kv wynosi ok. 4,5.
Z typoszeregu producenta wybiera się zawór o Kvs możliwie bliskim obliczonej wartości. Średnica zaworu nie musi odpowiadać średnicy rurociągu, a w praktyce zawór regulacyjny jest często o jeden lub dwa wymiary mniejszy od przewodu, w którym jest montowany.
Przewymiarowanie to najczęstszy błąd. Zawór o zbyt dużym Kvs osiąga przepływ obliczeniowy już przy niewielkim otwarciu, więc przez większość sezonu pracuje tuż nad gniazdem. W tym zakresie niewielki ruch siłownika powoduje dużą zmianę przepływu, co prowadzi do wahań temperatury, częstego taktowania napędu i szybszego zużycia elementów zaworu. Przy dużej różnicy ciśnień praca blisko zamknięcia sprzyja też hałasowi i erozji gniazda.
Autorytet zaworu
Spadek ciśnienia na zaworze dobiera się z uwzględnieniem autorytetu, czyli stosunku spadku ciśnienia na całkowicie otwartym zaworze do spadku ciśnienia w całym obiegu o zmiennym przepływie, łącznie z zaworem. Zaleca się, aby autorytet wynosił co najmniej 0,5. Zawór o niskim autorytecie ma zniekształconą charakterystykę i w praktyce reguluje dopiero przy dużym przymknięciu.
W węzłach cieplnych zasilanych z sieci ciepłowniczej różnica ciśnień zmienia się w zależności od obciążenia sieci, dlatego przed zaworem regulacyjnym stosuje się regulator różnicy ciśnień. Stabilizuje on warunki pracy zaworu, dzięki czemu zawór może zachować dobrą charakterystykę niezależnie od tego, co dzieje się w sieci.
Charakterystyka zaworu - stałoprocentowa czy liniowa?
Charakterystyka opisuje zależność przepływu od skoku zaworu. Najczęściej spotyka się dwie:
-
liniowa - przepływ rośnie proporcjonalnie do skoku, a otwarcie zaworu w połowie daje mniej więcej połowę przepływu,
-
stałoprocentowa - każdy jednakowy przyrost skoku zwiększa przepływ o stały procent jego aktualnej wartości, więc przy małym otwarciu zmiany przepływu są niewielkie, a przy dużym coraz większe.
Wybór wynika z charakterystyki odbiornika ciepła. Moc wymiennika, grzejnika czy nagrzewnicy rośnie wraz z przepływem nieliniowo: przy małych przepływach już niewielki ich wzrost daje duży przyrost mocy, a przy dużych kolejne zwiększanie przepływu niewiele zmienia. Charakterystyka stałoprocentowa kompensuje tę nieliniowość, dzięki czemu moc przekazywana przez odbiornik zmienia się w przybliżeniu proporcjonalnie do skoku zaworu. Dlatego w obiegach grzewczych i w węzłach cieplnych stosuje się ją najczęściej. Charakterystyka liniowa sprawdza się tam, gdzie zawór steruje bezpośrednio przepływem, na przykład w układach mieszających o stałym przepływie przez źródło.
Zawór dwudrogowy czy trójdrogowy?
Zawór dwudrogowy zmienia przepływ w obiegu i jest standardem po stronie sieciowej węzłów cieplnych oraz w instalacjach o zmiennym przepływie. Zawór trójdrogowy pracuje jako mieszający lub rozdzielający i utrzymuje stały przepływ w jednej części układu, zmieniając jedynie proporcje strumieni. Stosuje się go na przykład w kotłowniach do obiegów mieszających i w układach, w których źródło ciepła wymaga stałego przepływu. Należy przy tym pamiętać, że nie każdy zawór trójdrogowy można stosować zamiennie w funkcji mieszającej i rozdzielającej, o czym decyduje producent.
Jak dobrać siłownik?
Siłownik musi pasować do zaworu mechanicznie, ale też spełniać kilka warunków funkcjonalnych:
-
siła lub moment muszą pozwalać na szczelne zamknięcie zaworu przy maksymalnej różnicy ciśnień, jaka może wystąpić w instalacji, a nie tylko przy obliczeniowej,
-
rodzaj sygnału sterującego musi odpowiadać regulatorowi, najczęściej jest to sygnał analogowy 0-10 V lub sterowanie trójpunktowe,
-
czas przesterowania powinien odpowiadać dynamice procesu, a przy przepływowym przygotowaniu c.w.u. potrzebne są szybkie napędy, które nadążą za nagłymi zmianami rozbioru wody,
-
w wielu zastosowaniach, zwłaszcza w obiegach c.w.u. zasilanych z sieci ciepłowniczej, wymagana jest funkcja bezpieczeństwa, czyli sprężyna powrotna zamykająca zawór po zaniku zasilania,
-
stopień ochrony obudowy i dopuszczalna temperatura otoczenia muszą odpowiadać warunkom w pomieszczeniu technicznym.
Wymagania dotyczące funkcji bezpieczeństwa, rodzaju zaworu i dopuszczonych urządzeń często określa dostawca ciepła w warunkach przyłączenia węzła, dlatego przed zamówieniem trzeba je sprawdzić.
Montaż i uruchomienie
Zawór montuje się zgodnie z kierunkiem przepływu wskazanym na korpusie, z zachowaniem odcinków prostych i dostępu do siłownika na potrzeby serwisu. Przed zaworem powinien znaleźć się filtr chroniący gniazdo przed zanieczyszczeniami, zwłaszcza po stronie sieciowej. Siłownik nie powinien być montowany pod zaworem, bo ewentualny wyciek z dławnicy może go uszkodzić. Podczas rozruchu sprawdza się kierunek działania, pełny skok i zachowanie zaworu przy zaniku sygnału, a następnie dostraja parametry regulatora, żeby uniknąć oscylacji.
Gdzie dobrać zawór i siłownik?
Dobór zaworu regulacyjnego wymaga połączenia obliczeń hydraulicznych ze znajomością konkretnych typoszeregów zaworów i napędów. Firmy instalacyjne i służby techniczne mogą w tym zakresie korzystać z pomocy dystrybutorów, którzy oferują doradztwo techniczne. Jednym z nich jest MAG INSTAL, warszawski dystrybutor automatyki i armatury ciepłowniczej prowadzący sklep internetowy dla klientów biznesowych. W ofercie firmy znajdują się zawory regulacyjne, siłowniki i regulatory m.in. marek Danfoss, Samson i Belimo, a zespół doradców technicznych pomaga dobrać urządzenia do parametrów konkretnej instalacji. Firma projektuje także węzły cieplne, co ułatwia ocenę zaworu jako części całego układu regulacji.
Najczęstsze błędy, których łatwo uniknąć
Większość problemów z zaworami regulacyjnymi wynika z kilku powtarzalnych błędów: doboru zaworu do średnicy rury zamiast do wymaganego Kv, braku regulatora różnicy ciśnień przy zmiennych warunkach w sieci, zbyt słabego siłownika w stosunku do maksymalnej różnicy ciśnień oraz niedopasowania czasu przesterowania do procesu. Poświęcenie chwili na obliczenia i sprawdzenie warunków pracy przed zamówieniem przekłada się na stabilną regulację, niższe zużycie energii i dłuższą żywotność armatury.
Artykuł sponsorowany.
